Sukcesy polskiej medycyny
Okres Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej nie kojarzy się z osiągnięciami medycyny, które przyniosłyby sławę polskim lekarzom i naukowcom i uczyniły ich rozpoznawalnymi w świecie. Nie oznacza to, że w owym czasie nie było w Polsce wybitnych uczonych w dziedzinie nauk medycznych. Niewątpliwym osiągnięciem tamtych lat było stworzenie systemu kształcenia kadr, który w zbliżonej formule trwa do dziś. Polskie uczelnie wykształciły znaczną liczbę absolwentów, którzy swoją pracą i zaangażowaniem przyczynili się do rozwoju medycyny. Spuścizna ta jest nie do przecenienia. Nie ulega jednak wątpliwości, że niedostateczny wówczas kontakt ze światem, brak dostępu do nowoczesnych technologii, a także niedoinwestowanie szpitali i placówek badawczych były czynnikami, które sprzyjały ekspresji ambicji i umiejętności uczonych, zajmujących się tą dziedziną. W związku z tym ostatnie dwudziestolecie należy uznać za czas, w którym, poza czerpaniem z dorobku protoplastów polskiej medycyny, lekarze i naukowcy zyskali nieograniczone pole do poszukiwań kontaktów, wymiany doświadczeń i rozpowszechniania wyników swoich prac w świecie, a także możliwości zdobycia funduszy na realizację badań.


Nie sposób jest przedstawić i omówić wszystkie współczesne osiągnięcia medycyny polskiej. Zaprezentujemy wybrane spośród nich i takie, które uznać można za szczególnie ważne.

 

Transplantologia
Jedną z dziedzin, która w ostatnim czasie w Polsce pochwalić się może szczególnymi sukcesami jest transplantologia. Rozwija się ona w trudnych warunkach, pokonując bariery mentalne i emocjonalne. W rezultacie ilość wykonywanych w Polsce przeszczepień wciąż wyraźnie odstaje od poziomu, który uznać można byłoby za satysfakcjonujący i odpowiadający potrzebom. Mimo tych trudności, należy z uznaniem odnieść się do osiągnięć polskich specjalistów. Skuteczność i bezpieczeństwo wykonywanych zabiegów w najmniejszym stopniu nie odbiegają od standardów światowych, dostarczając przykładów, które standardy te podwyższają. Właśnie w tych kategoriach można postrzegać dokonania gliwickiego Centrum Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie, w którym dwukrotnie w roku 2013 wykonano spektakularny zabieg przeszczepienia twarzy. Pierwszy z nich był jednocześnie pionierskim na świecie zabiegiem tego rodzaju ratującym życie. Drugi – wykonany u pacjentki cierpiącej na nerwiakowłókniakowatość – był trzecim w historii światowej transplantologii zabiegiem, zwalczającym tego rodzaju schorzenie. Wagę osiągnięcia polskich lekarzy dostrzegli i docenili członkowie Amerykańskiego Towarzystwa Chirurgii Rekonstrukcyjnej i Mikronaczyniowej, uznając wykonaną w Gliwicach operację za najlepszy zabieg rekonstrukcyjny w 2013 r. na świecie. To nie był pierwszy tego rodzaju sukces lekarzy, pracujących w gliwickiej klinice. W roku 2008 zabieg przeprowadzony w Instytucie Onkologii, w analogicznym rankingu, zajął drugie miejsce. Wówczas była to operacja, jedna z kilkunastu podobnych przeprowadzonych w świecie, polegająca na odtworzeniu tchawicy, zniszczonej wskutek usunięcia nowotworu tarczycy. Gliwicki instytut od lat dowodził kunsztu w chirurgii rekonstrukcyjnej, przeprowadzając setki takich zabiegów, w tym wiele bardzo skomplikowanych i rzadkich.


Pisząc o osiągnięciach polskiej transplantologii nie można pominąć Centrum Zdrowia Dziecka. Szpital specjalizuje się w przeszczepieniach wątroby, nerek i jelit, będąc jedyną w Polsce placówką wykonującą tego rodzaju zabiegi u dzieci. Jest to ośrodek należący do grupy największych i najlepszych w tej dziedzinie w Europie.


Na pograniczu transplantologii i medycyny rekonstrukcyjnej jest osiągnięcie lekarzy, pracujących w Szpitalu Klinicznym im. Heliodora Święcickiego Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu. W sierpniu 2013 r. dokonano tam przełomowego, unikatowego w Europie, zabiegu odtworzenia znacznej części krtani, zniszczonej przez nowotwór. W tym celu wykorzystany został materiał w postaci okostnej i fragmentu kości pobranych z uda pacjenta. Nadspodziewanie dobry efekt takiej terapii skłonił poznańskich lekarzy do powtórzenia zabiegu w początkach roku 2014. Tak więc polscy lekarze zapoczątkowali nową metodę leczenia, którą upowszechniać będą medycy z innych krajów świata.


Kolejnym przykładem sukcesu polskich lekarzy jest zabieg wykonany w Warszawie, w Szpitalu Klinicznym im. Dzieciątka Jezus, w marcu 2013 r. Pierwszy raz w świecie z powodzeniem przeszczepiono tam wyspy trzustkowe z użyciem endoskopu. Operację wykonano u pacjenta z przewlekłym zapaleniem trzustki, które spowodowało konieczność jej usunięcia. Z usuniętej trzustki zostały wyizolowane wysepki wszczepione następnie pod śluzówkę żołądka.


W roku 2010 w Trzebnicy równie spektakularny zabieg wykonali lekarze w tamtejszym Szpitalu Powiatowym im. Św. Jadwigi Śląskiej. Pierwszy raz w Polsce przeszczepili obie ręce. Był to jeden z ledwie kilkunastu podobnych zabiegów na świecie.

 

 

1.-2., 5., 7.-8. Zespół 70 specjalistów pod kierownictwem prof. Adama Maciejewskiego dokonał w maju 2013 r. pierwszego w Polsce przeszczepu twarzy - Instytut im. Marii Skłodowskiej-Curie przy Centrum Onkologii w Gliwicach

3. Przeszczep wątroby, Centrum Zdrowia Dziecka w Warszawie

4., 10. Łańcuchowy przeszczep nerek, Szpital Dzieciątka Jezus w Warszawie

6. Przeszczep dłoni, Uniwersytecki Szpital Kliniczny we Wrocławiu

9. Pierwszy w Polsce przeszczep obu rąk, Szpital Powiatowy im. Jadwigi Śląskiej w Trzebnicy

 

Kardiochirurgia
Dziedziną medycyny, która z transplantologią pozostaje w bliskim związku i stanowi przykład bezprecedensowych osiągnięć polskich lekarzy w ostatnich dwóch-trzech dekadach, jest kardiochirurgia. Gdy mowa o współczesnym rozwoju tej dziedziny w Polsce, nie sposób pominąć nazwiska profesora Zbigniewa Religi, niekwestionowanego spiritus movens i inicjatora dynamicznego rozwoju kardiochirurgii. W 1985 r. Religa dokonał pierwszego w Polsce udanego przeszczepienia serca. W dużej mierze dzięki niemu, Śląskie Centrum Chorób Serca w Zabrzu (wówczas – Wojewódzki Ośrodek Kardiologii) jest czołowym w Europie ośrodkiem, wyspecjalizowanym w tej dziedzinie.


Plonem inicjatywy i aktywności profesora Religi jest również program stworzenia polskiego sztucznego serca, który doprowadził do powstania wielu, wysoce zaawansowanych technologicznie, urządzeń medycznych, takich jak np. pozaustrojowa pulsacyjna proteza serca, a także częściowo wszczepialne: pulsacyjna pompa wspomagania serca, wirowa odśrodkowa pompa wspomagania serca, wirowa osiowa pompa wspomagania serca oraz całkowicie wszczepialna pompa wspomagania serca. Urządzenia te są nie tylko konkurencyjne pod względem ceny wobec produktów oferowanych przez wytwórców zagranicznych, ale także w wysokim stopniu innowacyjne, o czym świadczy fakt niewielkiej oferty podobnych urządzeń dostępnych na światowych rynkach. Fakt, że polski ośrodek badawczy zdołał opracować tego rodzaju technologię, a także doprowadzić ją do stadium gotowości użycia w codziennej praktyce medycznej, bez wątpliwości odbierać należy w kategoriach prestiżowego osiągnięcia. W roku 2013, w warszawskim Instytucie Kardiologii im. Prymasa Tysiąclecia Stefana Kardynała Wyszyńskiego, wszczepiono pozaustrojową protezę serca polskiej konstrukcji. Pacjent zyskał dzięki temu możliwość dotrwania do czasu, w którym możliwe będzie wszczepienie mu organu pochodzącego od dawcy.


Koordynatorem projektu sztucznego serca jest Fundacja Rozwoju Kardiochirurgii, pierwsza w Polsce niepubliczna placówka naukowa – kolejne dzieło Zbigniewa Religi. Fundacja, oprócz prac nad sztucznym sercem, zajmuje się nowatorskimi projektami badawczo-rozwojowymi, służącymi poprawie skuteczności leczenia kardiologicznego. Wśród nich wymienić można badania nad bioprotezami zastawek serca, polegające na modyfikacjach kodu genetycznego świń, które następnie stają się dawcami materiału biologicznego do tworzenia bioprotez zastawkowych.

 

 

1. Robot chirurgiczny, Fundacja rozwoju Kardiochirurgii im. prof. Zbigniewa Religi
2. prof. Zbigniew Religa
3. prof. Marian Zembala
4. Proteza serca Religa HEART EXT
5. Proteza serca POLVAD
6. Robot chirurgiczny DaVinci
7. Pompa wspomagania serca Religa Heart ROT
8.-9. Poznańska Klinika Kardiochirurgii Dziecięcej
10. Fundacja Rozwoju Kardiochirurgii im. prof. Zbigniewa Religi
11. Budynek Fundacji Rozwoju Kardiochirurgii im. prof. Zbigniewa Religi

 

Biotechnologie i inżynieria medyczna
Transplantologia, medycyna rekonstrukcyjna i kardiochirurgia dostarczają szczególnie spektakularnych przykładów osiągnięć, które łatwo rozpowszechnić, i które silnie oddziałują na wyobraźnię. Polska medycyna odnosi wszakże sukcesy również w innych dziedzinach. W tej grupie znajdują się m.in. rezultaty badań, dotyczących technologii medycznych i biotechnologii. Jednym z nich jest wynaleziony i opatentowany przez polskich uczonych dwufazowy kompozyt (złożony z hydroksyapatytu i naturalnego polimeru organicznego), użyty w charakterze biomateriału o właściwościach zbliżonych do naturalnej kości człowieka. Dzięki temu wynalazkowi otwarło się szerokie pole możliwości poprawy efektywności terapii w ortopedii i stomatologii, np. poprzez wypełnianie zębodołów, powstałych po usunięciu zęba czy uzupełnianie ubytków kostnych, powstałych wskutek urazów, stanów zapalnych kości i nowotworów. Wynalazek jest dziełem pracowników Katedry Biochemii i Biotechnologii Wydziału Farmaceutycznego Uniwersytetu Medycznego w Lublinie i powstał we współpracy z Wydziałem Inżynierii Materiałowej i Ceramiki Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie. Podobnego wynalazku dokonali specjaliści z Zakładu Badawczo-Produkcyjnego Bioceramiki Instytutu Szkła i Ceramiki w Warszawie.


W 2005 roku ogłoszono sukces projektu, którego celem było opracowanie porowatego implantu, zawierającego antybiotyki. Wynaleziono materiał o strukturze zbliżonej do naturalnej kości ludzkiej, wykazujący dodatkowo działanie antybakteryjne. W związku z tym możliwe stało się jego zastosowanie w leczeniu zakażeń kości i szpiku kostnego, a także w profilaktyce, przy zabiegach przeprowadzanych u pacjentów o obniżonej odporności.


Naukowcy z Wydziału Biochemii, Biofizyki i Biotechnologii oraz Katedry Immunologii Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie poczynili ogromny krok w stronę wynalezienia nowej terapii chorób nowotworowych, która, w przypadku pomyślnych wyników testów klinicznych, może przyczynić się do zwiększenia skuteczności takich terapii, przy jednoczesnym zredukowaniu skutków ubocznych, a także obniżeniu kosztów leczenia. Kluczem do wynalezienia nowego sposobu leczenia okazało się wykorzystanie zmodyfikowanego szczepu bakterii Salmonella, które zaowocowało połączeniem destrukcyjnej siły bakterii z pobudzoną aktywnością układu odpornościowego chorego. Zmodyfikowane bakterie wykazują zdolność wnikania do komórek nowotworowych i podjęcia procesu ich niszczenia, który to proces wzmacniany jest odpowiedzią odpornościową organizmu. Również w krakowskim uniwersytecie dokonano odkrycia metody umożliwiającej usuwanie z krwi heparyny – środka przeciwzakrzepowego, często stosowanego w czasie zabiegów chirurgicznych.

 

Dotychczasowe metody jej usuwania wiązały się z ryzykiem poważnych skutków ubocznych, co krakowscy naukowcy zdołali wyeliminować stosując mikrosfery, zbudowane z substancji naturalnego pochodzenia. Osiągnięcie Polaków zostało wyróżnione przez Amerykańskie Towarzystwo Chemiczne i wywołało bardzo szeroki oddźwięk na świecie. Na gruncie onkologii niebagatelnym osiągnięciem może się również pochwalić Uniwersytet Medyczny w Białymstoku. Pracownicy tamtejszego wydziału farmacji opatentowali substancję, poprawiającą skuteczność chemioterapii w leczeniu nowotworów.


To nie są jedyne osiągnięcia polskich uczonych w walce z nowotworami. W 2004 r., na wystawie wynalazków w Genewie, srebrnym medalem nagrodzony został polski wynalazek, opracowany we współpracy Instytutu Chemii Przemysłowej w Warszawie, Akademii Rolniczej we Wrocławiu i Instytutu Immunologii i Terapii Doświadczalnej PAN we Wrocławiu. Zespół polskich naukowców stworzył preparat, na bazie mleka owiec. Podstawą uczyniono kwasy CLA. O ile wykorzystanie tych kwasów nie było nowością w medycynie, o tyle kluczem do sukcesu okazało się zastosowanie kwasów pochodzenia naturalnego, w odróżnieniu od uzyskiwanych syntetycznie. W toku badań laboratoryjnych dowiedziono, że preparat jest bardzo skuteczny w niszczeniu komórek nowotworowych, a także zapobiega ich powstawaniu. W szczególności skuteczny okazał się w przypadku nowotworów płuc, pęcherza, jelita grubego i białaczki.

 

1.-5. Instytut Fizjologii i Patologii Słuchu w Kajetanach jest światowym liderem zarówno pod względem liczby wszczepianych implantów, jak i wykonywanych operacji poprawiających słuch

 

Niezwykle prestiżowy sukces, bo dotyczący zaawansowanych, innowacyjnych technologii, wysoko oceniony przez grono prezesów renomowanych firm z branży informatycznej i innych specjalistów w tej dziedzinie, odniósł zespół Instytutu Fizjologii i Patologii Słuchu w Kajetanach. Opracowany w 2010 r. przez Instytut system fittingu i telerehabilitacji, umożliwiający zdalne prowadzenie badań i pomiarów oraz przeprogramowywanie implantu słuchowego u pacjenta za pośrednictwem Internetu, uzyskał pierwszą nagrodę w konkursie The Computerworld Honors Program. Ośrodek w Kajetanach wysoką klasę potwierdzał wielokrotnie w ciągu ostatniego dwudziestolecia.


Już w 1992 r. wdrożono tu program leczenia całkowitej głuchoty za pomocą implantów ślimakowych, a 6 lat później zainicjowano leczenie implantami wszczepianymi do pnia mózgu. W roku 2002 zespół specjalistów Instytutu, jako pierwszy na świecie, opracował i zastosował program terapii częściowej głuchoty u dorosłych, a w roku 2004 wykonano tu pierwszą operację, usuwającą całkowitą głuchotę u dziecka. W dziedzinie implantologii otolaryngologicznej kajetańska placówka jest niekwestionowanym liderem na świecie, zarówno pod względem liczby wykonywanych operacji poprawiających słuch, jak i liczby wszczepianych implantów. Należy też do grona pionierów w zakresie zabiegów bezpośredniej stymulacji ucha wewnętrznego u dzieci i dorosłych. Kolejnym przełomowym osiągnięciem było w 2008 r. pierwsze na świecie wszczepienie do pnia mózgu obustronnych implantów, dowodzące, że dwustronna stymulacja bardzo czułego fragmentu ośrodkowego systemu nerwowego jest możliwa i skuteczna.

 

Nauki podstawowe i inne dziedziny medycyny
W Bytomiu znajduje się innowacyjny ośrodek leczenia wad rozwojowych u dzieci. Katedra i Oddział Kliniczny Ginekologii, Położnictwa i Ginekologii Onkologicznej Śląskiego Uniwersytetu Medycznego, mieszczące się w bytomskim Szpitalu Specjalistycznym nr 2, to jedna z nielicznych w świecie klinik, przeprowadzająca zabiegi leczenia przepukliny oponowo-rdzeniowej w łonie matki. Stosowana w Bytomiu metoda daje szansę na mniej powikłań po urodzeniu i lepszą jakość życia dziecka. Bardzo dobre wyniki polskich lekarzy są porównywalne z uzyskiwanymi w lecznicach amerykańskich. Podobnego rodzaju metody rozwija również Warszawski Uniwersytet Medyczny, gdzie pierwszy raz w Polsce przeprowadzono zabieg leczenia przepukliny przeponowej dziecka w łonie matki (w 29 tygodniu ciąży). Wszczepiony do tchawicy dziecka balon stwarza możliwość normalnego rozwoju narządów wewnętrznych, wydatnie zmniejszając ryzyko śmierci w okresie noworodkowym.

 

Polscy uczeni mogą pochwalić się niebagatelnymi osiągnięciami także w naukach podstawowych, zwiększających wiedzę o funkcjonowaniu organizmu człowieka i innych organizmów żywych, a tym samym dających możliwość otwierania co raz to nowych pól badań w medycynie i terapii. Jednym z przykładów jest osiągnięcie zespołu pracowników Instytutu Biologii Doświadczalnej PAN w Warszawie, którzy przed kilku laty dokonali odkrycia mechanizmów neurogenezy, tj. powstawania nowych neuronów w dorosłych mózgach ssaków. Wyniki swoich badań opublikowali na łamach czasopisma „Journal of Cell Biology”. Dzięki temu odkryciu możliwe stało się zintensyfikowanie badań nad regeneracją tkanki nerwowej, uszkodzonej wskutek udaru mózgu lub w następstwie choroby Alzheimera, Parkinsona czy pląsawicy Huntingtona. IBD PAN, w drodze zaawansowanych technologicznie badań, potwierdził znaną od lat 90. XX wieku hipotezę, dotyczącą funkcjonowania pamięci krótkotrwałej człowieka. Hipoteza owa mówiła o zależności pojemności tejże od aktywności elektrycznej mózgu w dwóch pasmach – theta i gamma. Polskie badania tę zależność potwierdziły, dając tym samym możliwość rozwijania nowatorskich metod treningu pamięci krótkotrwałej i poprawy efektywności funkcjonowania ludzkiego mózgu.


Profesor Waldemar Olszewski z Instytutu Medycyny Doświadczalnej i Klinicznej PAN w Warszawie otrzymał wyróżnienia na całym świecie, w tym doktorat honoris causa Uniwersytetu w Genui, za osiągnięcia w dziedzinie badań nad układem limfatycznym. Jednym z tych osiągnięć było dowiedzenie, że funkcja układu limfatycznego wykracza poza odprowadzanie wody i białek z tkanek do krwi, obejmując również kontrolę integralności wewnętrznej tkanek i stałą ochronę organizmu przed zakażeniami.

 

1.-5. Badania nad komórkami macierzystymi są perspektywicznym kierunkiem dla polskich naukowców

 

Polscy naukowcy angażują się również w badania nad komórkami macierzystymi, co jest popularnym i obiecującym kierunkiem badań w naukach medycznych ostatnich lat. Pracownicy wrocławskiego Uniwersytetu Medycznego odkryli obecność komórek macierzystych w porożu jeleni i jako pierwsi w świecie użyli ich do regeneracji tkanek, dając tym samym podstawę rozwoju nowych metod terapeutycznych w neurologii, kardiologii czy gastroenterologii. Prace nad opracowaniem konkretnych rozwiązań technologicznych, możliwych do zastosowania w medycynie, prowadzone są we współpracy z wrocławskim Uniwersytetem Przyrodniczym.

 

Niewątpliwym sukcesem przedstawicieli polskiej medycyny jest coraz częstsze występowanie w roli liderów dużych, międzynarodowych konsorcjów naukowych. Przykładem bodaj najbardziej doniosłym jest badanie Epistop, będące próbą wypracowania nowego podejścia do terapii padaczki. Liderem projektu jest w tym przypadku Klinika Neurologii, Epileptologii i Rehabilitacji Pediatrycznej Centrum Zdrowia Dziecka, a uczestniczy w nim dziewięć ośrodków klinicznych z Europy oraz pięć laboratoriów naukowych z Europy i Stanów Zjednoczonych. Projekt został wsparty dotacją w wysokości 10 milionów euro z funduszy unijnych, co jest – jak dotąd – największą kwotą przeznaczoną na program koordynowany przez polską placówkę. Niewątpliwie tego rodzaju sukces przyczynia się do zwiększenia prestiżu krajowego ośrodka, a także stanowi dowód jego naukowej klasy.

 

Zaprezentowany przegląd ma, rzecz jasna, z natury rzeczy charakter mocno pobieżny i wybiórczy, nie wyczerpując obszernego katalogu sukcesów polskiej medycyny i nauk jej towarzyszących. Wiele spośród nich nie jest znana opinii publicznej, pozostając w wąskim gronie specjalistów, co jednak nie umniejsza ich wagi i znaczenia dla nauki, a częstokroć także przeciętnego człowieka. Pokazany został ogromny potencjał polskiej nauki w dziedzinach, mających związek ze zdrowiem człowieka: poczynając od teoretycznych nauk podstawowych, poprzez badania kliniczne i nowoczesne metody terapeutyczne w medycynie naprawczej, po biotechnologie i inżynierię wspomagającą lekarzy w procesie leczenia, rehabilitacji i profilaktyki chorób, stanowiących utrapienie współczesnego człowieka. Równie wyraźnie przegląd pokazuje interdyscyplinarność dzisiejszej nauki, w której nie jest możliwe ścisłe i jednoznaczne oddzielenie od siebie medycyny, biologii, chemii czy nauk inżynieryjnych. Przy umiejętnej koordynacji prac, prowadzonych w poszczególnych dyscyplinach oraz przede wszystkim woli wspólnego działania, efekty badań mogą być bardzo spektakularne.